Een geschiedenis van de utopische traditie

Een geschiedenis van de utopische traditie

Een reis door de wereld van de westerse Utopie om te begrijpen hoe de realiteit zich altijd heeft gevormd tussen onze angsten en onze verlangens

Jaar
Rotterdam, 2016
Techniek
Oost Indische inkt en kroontjespennen
Afmeting
119 x 84 cm
Samenwerking
Gemaakt in samenwerking met Patrick Healy en Robert Nottrot. Gebaseerd op 42 utopische geschriften (in de breedste zin van het woord). Geïnspireerd op de ideeën van onder andere Rutger Bregman, Lewis Mumford, Manuel Lima en Donna Haraway
Museum­edities
Deze editie is uitverkocht.

Een cruciaal kenmerk van de mens is de drang om het leven zoals het is te verbeteren en te overstijgen tot hoe het zou kunnen zijn. Utopia is een manier om deze drang te vertalen: een plan of visie dat ons een beeld verschaft van een alternatieve toekomst. Deze kaart - Een Geschiedenis van de Utopische Traditie - neemt je mee op reis door de wereld van de westerse utopie om te onderzoeken hoe de realiteit zich altijd heeft gevormd tussen onze angsten en onze verlangens.

Utopia wordt vaak gezien als het onmogelijke of het gevaarlijke, de wereld van naïeve dromers of totalitaire fanaten, maar we lijken te vergeten dat praktische maatschappelijke vooruitgang veelal voortkomt uit utopisch dromen. Utopia prikkelt de verbeelding over een bestemming in de zeeën van tijd. We hebben Utopia nodig, want in de steden en samenlevingen waar we van dromen zullen we uiteindelijk leven.

De kaart is verdeeld als drieluik. Het architectonisch construct in het midden vertelt het verhaal van de realiteit: hoe de wetenschap, religie, architectuur en filosofie zich door de eeuwen heen hebben ontwikkeld en welke uitvindingen, conflicten en personen daarin een rol hebben gespeeld.

De linkerzijde van de kaart laat zien waarin mensen geloofden of naar verlangden. De wereld van het paradijs, de tuin der lusten, het beloofde land; de utopie. De overzijde van het werk, rechts van de realiteit, schetst een beeld van onze angsten. De onderwereld, de wereld van de hel, monsters en demonen; de dystopie.

In verticale richting is de kaart een tijdlijn die van onder naar boven laat zien hoe, door de geschiedenis heen, onze verlangens en angsten niet zonder elkaar kunnen bestaan en continu de werkelijkheid vormgeven.

Hoewel we ons al zolang als we bestaan voorstellingen maken van een andere wereld, start dit verhaal, onderaan het werk, in de Oudheid. We zien de Grieken, waar de utopisten beter bekend waren als de filosofen.

Links van het midden, aan de rand van het water, staat Plato, wijzend naar een eiland. Zowel Socrates als Aristoteles en Plato kregen de ruimte om theoretische wegen naar een betere toekomst te verkennen. Via politieke hervormingen zou Plato’s Republiek te bereiken zijn. Weg uit de chaos van het heden, op weg naar een ideale staat. Aristoteles geloofde dat wij er konden komen door de wereld hier te begrijpen. Onderaan de trappen, in het midden van het werk, legt hij uit hoe hij de wereld categoriseert. Verder naar rechts staat Socrates op een plein. Op een driehoek in de stenen doceert hij over het trivium van de wetenschap: grammatica, de kunst van het schrijven; retorica, de kunst van het redeneren; en dialectiek, de kunst van het gesprek.

Hand in hand met welvaartsgroei neemt ook de kans op verleidingen toe. Vanachter een gordijn staat het volk te gluren naar de grijpers van de macht. Uit jaloezie naar veelvraat of lust voor wraak gaat men stelen, liegen en bedriegen, om zich uiteindelijk rechtsonderin de kaart te laten verleiden mee te gaan over de rivier de Styx en zich mee te laten slepen door een stelsel van viaducten naar onderwereld.

We gaan verder omhoog in het werk, vooruit in de tijd, en belanden onder de koepel van het Pantheon. In de ruim duizend jaar durende Middeleeuwen waren de profeten de utopisten. De profeten geloofden dat de enige echte utopie het Koninkrijk der Hemelen kon zijn. Maar in het hart van deze overtuiging ontstond al snel een belangrijk conflict. Gebogen over de zonneklok, lijnrecht tegenover elkaar, verzanden oost en west in oneindig debat over de ware aard van de Messias. De wereld valt uiteen in stukken overtuiging, maar de angsten en verlangens blijven eeuwenlang gelijk.

Utopia verdwijnt lange tijd uit de literatuur, maar niet uit de gedachten van de mensheid. Het idee van de perfecte wereld heeft zich slechts verplaatst naar de hemelen of het hiernamaals, aan de linkerzijde van de kaart. Het Paradijs, het Hof van Eden, de Tuin der lusten vol overvloed en passie met wonderlijke dieren, planten en meer. Een plek van tijdloze harmonie, slechts op één manier te bereiken: door de poorten van het graf.

In plaats van filosofie is in dit tijdperk de kerk de hoogste macht. Een macht die ons een beeld schetst van het beloofde hiernamaals, maar ook van al het gevreesde, aan de rechterzijde van de realiteit.

Net onder de aardkorst bevindt zich hier de donkere wereld die de heersende angsten van de Middeleeuwen herbergt. Hier wordt men van kliffen geduwd wanneer het juiste pad niet is bewandeld. Gestraft, gemarteld en gevangen in de tijd, worden de afvalligen meegesleurd door de lagen van Dante’s hel.

We reizen verder naar het centrum van het werk, te midden van de platte aarde. Vanaf de 16de eeuw gaat de maatschappij een razendsnelle ontwikkeling door. Homo universalae als Bramante, Da Vinci, Raphael en Michelangelo verleggen de grenzen van schoonheid, ambacht en intellect. Ook het gewone volk leert lezen en schrijven, waardoor kennis toeneemt en de trap van Aristoteles langzaam maar zeker uitgroeit tot het vertakkende schema van een boom. De grond was vruchtbaar voor kritiek en ideeën, en iedereen kon deelgenoot zijn.

Maar hierdoor ontstond – onder de gewelven van de 16e-eeuw – wederom een conflict. Ditmaal echter niet binnen de kerk, maar tussen kerk en wetenschap. Kijkend door de oculus van het Pantheon proberen beide partijen hun fundament te verdedigen. Terwijl de profeten pleiten voor een nieuw paradijs op de ruïnes van de middeleeuwse kerk, kijken de humanisten verder terug naar de filosofen uit de Oudheid. Vele oorlogen volgen, om de exacte aard van het Paradijs te kunnen bepalen.

Ondertussen prikkelen talloze uitvindingen en ontdekkingsreizen onze verbeelding over onontdekte inzichten en plekken. Hierdoor ontstaan nieuwe utopieën. Zoals het croissant-vormige eiland Utopia, beschreven door Thomas More. Of nog verder naar links, Luilekkerland, Brueghel’s land van gelijkheid en overvloed. Fictieve plekken die zowel een kritiek waren op de huidige staat als een alternatief voorstelden.

Maar de verhalen over reizen voeden ook onze angsten voor monsters en demonen aan de randen van de aarde, die nog voor een kort moment plat zal zijn met de hel nog dicht onder haar schil.

Na de utopische reizen van de Renaissance arriveren we in de 18e eeuw. De wereld begint zich langzaam te vullen met fabrieken en machines. Het ziet ongekende groei en vooruitgang gestookt op kolen, maar ook een groeiende sociale onderklasse. In reactie op de toenemende ongelijkheid door de Industriële Revolutie ontstaat een nieuwe utopische drang.

Door de mechanische ontwikkelingen en een toenemend geloof in vooruitgang, begint ook het idee van een maakbare wereld te ontstaan. Zo is Utopia niet langer een fictief eiland in de toekomst of hier ver vandaan, maar een bestaande, bereikbare plek. Men begint te geloven dat we, door middel van sociale hervorming voortgestuwd door technologie, de toekomst zelf kunnen ontwerpen. De bedenkers van deze nieuwe utopie, zoals Charles Fourier en Karl Marx, waren vroege socialisten. De ontwerpen van Fourier, net boven de vlakte van de platte aarde aan de linkerkant, waren gebaseerd op de blauwdruk van zijn ideale gemeenschap gekenmerkt door gelijkheid en routine.

Ook de utopieën van de hierop volgende moderne tijd beschrijven een fort van zekerheid en stabiliteit die weerstand biedt tegen de chaotische en snel veranderende wereld. Utopieën van helderheid en routine, gepland en gemonitord. In het begin van de 20ste eeuw voorzien modernisten zoals Le Corbusier en Hilbersheimer ons van blauwdrukken voor deze ideale wereld. We zien hoe de onstuimige stadsomgeving wordt gereduceerd tot een systeem van generieke blokken voor wonen, productie en bereikbaarheid. De mens is in deze vergezichten nauwelijks meer te herkennen.

Maar het reduceren van het leven tot onveranderlijke systemen leidt in de twintigste eeuw tot het ontstaan van een tegenreactie. Als gevolg van het destructieve falen van deze blauwdrukutopieën, waaronder het Sovjet-communisme en het Nazisme, groeit de scepsis en daarmee de bibliotheek van de anti-utopie. Aldous Huxley schrijft A Brave New World als satirische reflectie op de wereld. Daarnaast zien we andere waarschuwingen die moderne dromen in maatschappelijke nachtmerries laten veranderen. Looking Backward van Edward Bellamy en News From Nowhere door William Morris. Vanuit het glas en staal van Crystal Palace verkondigen zij hun verhalen. Net rechts van de eerste wolkenkrabber in Chicago, zien we in de verte, in de wereld van onze angsten, een monument voor George Orwell’s 1984: “Oorlog is vrede, vrijheid is slavernij en onwetendheid is kracht”.

Het definitieve utopisch modernisme, een wereld waarin niets nog kan veranderen, is tegenstrijdig aan de drang van de mens om zich altijd te bewegen naar een betere plek.

Als reactie op deze onherroepelijkheid ontstaat een zoektocht naar een nieuwe mentaliteit die utopieën van de sixties oplevert. Met Constant’s New Babylon, Archigram en Superstudio dromen we van chaos, van spanning en avontuur, van eeuwig kunnen spelen, in een wereld die continu verandert.

Vandaag staan we wederom aan het begin van een transitie. We zijn rijker, gezonder en veiliger dan ooit, maar we leven ook in een wereld waar ongelijkheid groeit, waar de vuren van haat en racisme nog altijd branden, op een aarde die langzaam opwarmt. We wonen in een man-gemaakte omgeving van staal, glas en beton onder een kunstverlichte hemel, maar van de flexwerker tot migrant verliezen steeds meer mensen een gevoel van thuiszijn en behoren. De maatschappij wordt steeds complexer, en zo ook het navigeren. We komen erachter dat goederen niet het meervoud van goed is en technologie een middel in plaats van een doel. Om vanuit deze constateringen naar een nieuwe situatie te bewegen zijn inspirerende vergezichten essentieel.

Juist nu, hebben wij Utopia nodig. En niet één, maar een horizon vol. Geen eindige utopie die ooit bereikt moet worden, maar Utopia als denkoefening, een fictieve reis richting constructieve, menselijke vergezichten. Bakens in de zeeën van de tijd waarop wij ons steeds opnieuw kunnen oriënteren. Zo worden we geleid, geïnspireerd en gesterkt terwijl we koersen naar een betere toekomst.