Het weefsel der mensheid

Het weefsel der mensheid

Jaar
Amsterdam, 2020
Techniek
Rotring pen op museumkarton
Afmeting
96 x 133 cm
Samenwerking
Gemaakt in samenwerking met Rutger Bregman en de Correspondent
Nu te zien
  • Doorlopend

    Rijksmuseum Twenthe

    The Fabric of Humankind
    In permanent collection

Museum­edities
Deze editie is uitverkocht.

Mijn naam is Carlijn Kingma en ik ben cartograaf, maker van kaarten. Al eeuwenlang schetsen we kaarten om te navigeren door de wereld. We verzamelen gegevens om te bepalen waar we zijn, waar we vandaan komen en waar we naartoe willen. In mijn werk probeer ik samenlevingen van vroeger en nu te verbeelden, om tot nieuwe vergezichten te komen.

Als cartograaf van de maatschappij werk ik samen met andere kunstenaars of architecten, schrijvers of filosofen. Ik geloof dat er iets extra’s kan ontstaan in die interactie. Het weefsel der mensheid, de kaart waar je nu naar kijkt, maakte ik met het journalistieke platform De Correspondent en met historicus Rutger Bregman, schrijver van het boek De meeste mensen deugen.

Dit is geen traditionele kaart. Je ziet geen landen en wegen, bergen en rivieren. Dit is een kaart met metaforen. Een kaart vol verbeeldingen van ideeën die, als je ze naast elkaar ziet, nieuwe inzichten kunnen opleveren. Het is slechts een kaart van een geschiedenis – die ook nog eens op talloze manieren geïnterpreteerd kan worden. In deze audiotour doe ik een eerste suggestie van hoe je zou kunnen kijken.

Misschien dat deze rondleiding je prikkelt om vervolgens zelf op reis te gaan, en nog veel langer te zoeken en te dwalen door de kaart.

H1: Samenwerking en afhankelijkheid

Ik neem je mee op een reis door een geschiedenis van de mens.

Een geschiedenis die begint met de groei van weefsel. Al honderden jaren is weven een metafoor voor het mysterie van ons bestaan. Als je een enkele draad of streng kruist met een andere draad, en deze handeling blijft herhalen, kan er een oneindig complex weefwerk ontstaan.

In de baarmoeder van dit verhaal ontstaan twee soorten weefsel. Letterlijk en figuurlijk weefsel, ofwel biologisch en sociaal. Het biologisch weefsel bestaat uit samengestelde draden, zoals DNA-strengen in de cellen, en spiervezels in ons lijf. Hier zien we een foetus die door de navelstreng verbonden is met de moeder. Er is vrijwel geen wezen in het dierenrijk dat zo afhankelijk ter wereld komt als de mens. We kunnen niet zonder elkaar, en die verbondenheid vormt de rode draad van onze geschiedenis.

Zo zien we, tussen de plooien van de tijd, het sociale weefsel groeien. Vanuit de donkere krochten, omhoog langs de aorta, volgen de eerste mensachtigen elkaar op. Boven de hartkamers waaieren ze uit naar verschillende plekken op de planeet.

Hoe zag de wereld eruit toen we nog leefden als jagers en verzamelaars? Er gaapt een diepe, donkere kloof tussen het heden en de wereld van toen. Vanaf de overkant van de kloof richten onderzoekers schijnwerpers op onze geschiedenis. Zij doen hun uiterste best om te begrijpen wie we zijn als mens, en waar we vandaan komen.

Ooit, zo blijkt uit oude fossielen en skeletten, waren er ook nog andere menssoorten. Maar wat is er met hen gebeurd? Waarom zijn wij als enige overgebleven? Wat is het geheim achter ons succes?

Hoofdstuk 2: Uitvindingen en ontwikkelingen

We reizen verder door de tijd, we zien een ruggengraat en twee handen. Toen we rechtop gingen lopen, kregen we onze handen vrij om zelf te scheppen. We deden talloze uitvindingen en ontwikkelden gereedschappen waarmee we de wereld om ons heen konden vormgeven. We leerden spreken, en legden onze woorden vast op schrift.

Teksten kun je zien als weefsels – de woorden “text” en “textile” lijken niet toevallig op elkaar. Ze vinden hun oorsprong in het Latijnse woord texere, dat ‘weven’ betekent. In de mythologieën van de Dogon, een volk uit Mali, zijn de woorden ‘weven’ en ‘spreken’ zelfs inwisselbaar.

Als we uitzoomen, zien we dat onze ruggengraat haar kracht en stabiliteit ontleent aan onze spieren en ligamenten. De ligamenten zijn de banden die vanuit de wervelkolom naar buiten staan gespannen. Ligament komt van het Latijnse woord ligare, dat verbinden betekent. Mensen hebben de drang om zich steeds weer aan anderen te verbinden, ligamenten illustreren dat hier. Op die manier, terwijl we op elkaars schouders staan, doen we steeds nieuwe ontdekkingen. We maken bruggen, ladders en zeilen om elkaar te bereiken.

Het sociale weefsel waarin wij zijn geweven, bepaalt onze identiteit. Onze relaties met anderen zijn dan ook van levensbelang. Wanneer we de lijnen doorsnijden raken we op drift. ‘Emancipatie,’ schrijft de filosoof Bruno Latour, ‘betekent niet ‘vrij van banden’, maar juist ‘goed gehecht’.

Hoofdstuk 3: De vloek van de beschaving

In de loop van de millennia leerden we steeds beter samenwerken en op elkaar vertrouwen. Op de kaart zien we steeds duidelijker de draden die tussen de mensen lopen. Er worden ladders geknoopt waarmee plekken bereikbaar worden die vooralsnog ontoegankelijk waren. De ladder komt in tal van culturen terug als metafoor – van ladders in religieuze teksten, die naar de hemel leiden, tot ladders in zelfhulpboeken die je een beter mens maken.

Gedurende het grootste gedeelte van onze geschiedenis leefden mensen vooral in kleine groepen. Toch kwamen nomadische volken zo nu en dan bijeen voor een gemeenschappelijk project – zo zien we de aanbouw van een enorm tempelcomplex, waar pelgrims van heinde en verre naar toe kwamen.

Maar toen, nog maar kort geleden, veranderde alles.

Aan de oevers van grote rivieren streken groepen van jagers en verzamelaars neer op vruchtbaar land. Ze bouwden nederzettingen en bewerkten de akkers. Lange tijd leek er genoeg voor iedereen – zie de vette zaden en sappige vruchten. Maar al snel nam de bevolking toe. Naarmate de tijd verstreek, gingen steeds meer mensen steeds meer land voor zichzelf claimen. Waar we duizenden jarenlang vooral sociale relaties hadden gespaard, begonnen we nu bezittingen te sparen.

Intussen raakten de akkers uitgeput, de vruchtbaarste stukken grond werden omheind en er brak een periode van schaarste aan. Op de kaart gaan we van een hoorn des overvloeds naar een ribbenkast, die vel over been is.

Hoofdstuk 4: In de greep van de staat

Dorpen groeiden uit tot steden. Steden clusterden samen in provincies, en vervolgens ontstonden ook de eerste staten. De banden die ons verbonden, werden banden die ons vastbonden. De touwtjes van het weefsel werden in handen genomen door een kleine elite. Deze regeerde met harde hand over haar onderdanen, en maakte mensen tot slaaf.

De staat is verbeeld als een toren. Bovenaan worden de verhalen verkondigd die de ongelijkheid moeten legitimeren. Het zijn verhalen die – als mensen er even niet in geloven – met geweld worden afgedwongen. Iets lager in de toren zien we dat groepen uit hun sociale verband worden gerukt. Mensen worden met gebonden handen naar hun aangewezen plek in de sociale hiërarchie gedirigeerd.

Onderaan de toren zien we de laagste klasse, die wordt gedwongen het eigen sleutelbeen te ontwrichten. Het sleutelbeen verleent kracht aan de schouders, geeft de mogelijkheid om een last te dragen en de schouders ergens onder te zetten. Maar die vrijheid gaat nu verloren.

We zien hoe de ontwrichte sleutelbeenderen van het voetvolk omhoog worden getakeld en vervolgens, rechts, aan de voet van de toren, worden bijgeschaafd om de zogenaamde ‘beschaving’ te stutten.

Maar dan, rechtsboven van de toren, zien we hoe de harde hand van de staat zijn greep verliest, en verslapt. We zien de ontrafeling van de hiërarchie. Slaafgemaakten en onderdanen bevrijden zich van hun knellende banden en gaan opzoek naar nieuwe verbintenissen. Lange tijd hebben we aangenomen – of is ons verteld – dat er na het ineenstorten van een beschaving duistere tijden van chaos en anarchie volgden. Maar voor velen was zo’n ontrafeling juist een bevrijding.

We zien links onderaan iemand ontsnappen aan de beschaving. Benjamin Franklin, een van de Founding Fathers van de Verenigde Staten, durfde het als een van de weinigen toe te geven: ‘Geen Europeaan die het Wilde Leven heeft geproefd,’ schreef hij, ‘kan het daarna nog verdragen om in onze samenleving te leven.’ Als een ‘beschaafde’ witte was gekidnapt door inheemse Amerikaan en daarna weer bevrijd, probeerde deze, aldus Franklin, ‘bij de eerste gelegenheid weer te ontsnappen naar de bossen.’

Hoofdstuk 5: Religie

Dan komen we aan bij een andere draad in onze geschiedenis – het verhaal van religie. We zien hoe het menselijke geloof in geesten en goden wordt gewoven tot een stevig instituut. Neem het christendom: wat begon als een rebelse filosofie stolde in een hiërarchische organisatie. Wat begon als een levende, orale traditie, wordt vastgelegd in geschreven teksten.

In het midden zien we hoe priesters een deken weven uit strofen van de Bijbel. Het is een deken met een labyrint erop: het pad van het vrome leven. Daarboven zien we het alziend oog van God, die al onze gedachten kan lezen.

De deken van vroomheid wordt door de machthebbers uitgespreid over een gigantisch brein in een schedelachtige kom. Dit brein symboliseert het bewustzijn van het volk. Leken volgen het pad op de deken. Zo slijten de regels van het geloof steeds dieper uit in ons brein, tot gebaande paden.

Maar dan zien we de totstandkoming van een van de belangrijkste uitvindingen van de afgelopen tweeduizend jaar: badend in het licht te midden van grote stapels opwaaiende papieren zien we de boekdrukpers staan. Het verspreiden van de boekdrukkunst heeft veel bijgedragen aan de emancipatie van de burger. Voor het groeiende aantal mensen dat leerden lezen, verruimde het gedrukte boek de blik op de wereld.

De macht van de oude kerk begint te ontrafelen. De uitvinding van de boekdrukpers markeert niet alleen een einde maar ook een nieuw begin.

Hoofdstuk 6: De rede

We dalen af naar het centrum van de kaart, en komen aan bij de Verlichting. De revolutionaire stroming die drie eeuwen geleden de basis legde voor onze moderne westerse wereld, van de democratie tot de rechtsstaat, van het onderwijs tot de wetenschap.

De Verlichtingsdenkers vonden dat het geloof ons niet verder kon brengen. Zij stelden hun vertrouwen in de rede. Kennis is macht, werd het nieuwe motto, en de samenleving leek maakbaar te worden.

Op de kaart zien we dat de samenleving wordt gerationaliseerd. Wilde haren en klitten worden uitgekamd en weggesneden. Wildgroeiend weefsel wordt afgebonden en verwijderd. Blauwdrukken worden uitgerold over de maatschappij en er worden spalken onder de falende plekken van het sociale weefsel gezet.

In het licht, aan de rechterzijde, zien we de immense vooruitgang die hier het gevolg van is: massaproductie en economische groei, gestandaardiseerde woningbouw en de ontwikkeling van de infrastructuur. Mensen worden daardoor uit de chaos en de armoede getrokken, ze krijgen eten, werk en onderdak.

Maar de Verlichting heeft ook een donkere schaduwzijde. Wanneer je je kuit verrekt of een bot breekt, kan het spalken van je been zorgen voor herstel. Maar wanneer je de spalk niet verwijdert zodra het weefsel zich heeft hersteld, blijven je spieren en je botten slap. Zoals een permanente spalk om een been leidt tot ernstige vormen van spieratrofie, zo verslapt ook het sociale weefsel als mensen te veel worden gereguleerd.

Bovendien kun je niet alles rationaliseren, zien we aan de linkerkant. Dan krijg je een gevaarlijke machine, dan worden mensen ingedeeld en uitgesloten, en dan blijken de modernste technologische middelen niet alleen geluk en voorspoed te brengen, maar ook haat en vernietiging.

We zien de registratie van burgers en efficiënt treintransport door een geoliede bureaucratische machine. Wederom wordt het sociale weefsel uitgekamd, en wederom belanden mensen in hokken, maar ditmaal zijn het barakken. Rationalisatie heeft ons niet alleen veel welvaart gebracht, maar ook een van de grootste misdaden van onze geschiedenis. De Holocaust.

Hoofdstuk 7: De pers

Hier begint dan onze rondleiding door de moderne wereld. Het is een wereld die wordt geregeerd door media, politiek en wetenschap. We kijken eerst naar de toren van de media, die dag in dag uit beelden produceren van wie we zijn.

De machine van de pers heeft grijparmen die een selectie maken uit alle mogelijke verhalen en oneindig veel vervlochten gebeurtenissen. Er wordt vooral gekozen voor sensationele scènes, heftige uitzonderingen en absurde incidenten die uit hun context worden getrokken.

Deze fragmenten worden gekeurd en geknipt, uitvergroot en naast elkaar geplaatst op een groter canvas. Deze bonte verzameling van uitzonderingen en incidenten, ook wel ‘het nieuws’ genoemd, wordt gedrukt en verspreid, geconsumeerd en gedeeld. Op de grond voor de persmachine zien we de katernen van de krant uitvloeien in de maatschappij. Maar de lijnen vormen het stramien voor muren, en hokken van gelijkgestemden.

Hoofdstuk 8: Het machtsorgaan

Onze blik verschuift van de media naar het politieke bestel. Naar het establishment, verbeeld als een toren van macht. We zien een systeem dat is gebaseerd op wantrouwen, waar een kleine elite regeert en waar stabiliteit wordt gegarandeerd door controle en geweld. Ook hier zien we mechanische grijparmen. De armen sturen en reguleren van bovenaf.

We zien een maatschappij die vastzit in een negatieve spiraal: alleen zij die binnen de lijntjes kleuren en de juiste hokjes aanvinken komen hogerop. En deze route naar de top, van voortrekken, vals spelen en ellebogenwerk op de carrière ladder, beïnvloedt het wereldbeeld van de machthebbers. Ze worden gecorrumpeerd door hun macht, en scheppen de maatschappij vervolgens naar dit evenbeeld.

Verwachtingspatronen worden werkelijkheid. Het volk schikt zich naar de hokken en vakken en bewandelt slaafs de gebaande paden, te druk, te moe en te angstig om andere wegen in te slaan.

Als je hard genoeg werkt, dan kom je er wel – dat wordt ons ingeprent. Maar zijn de kansen wel gelijk? Door een gangenstelsel van mallen en verwachtingen zien we hoe eenieder een plek krijgt in een wereld waar we oorspronkelijk vrij worden geboren. Maar waar velen gebukt gaan onder het beklemmende gevoel vast te zitten in de machine.

Hoofdstuk 9: De hedendaagse wetenschap

Of hangt er toch verandering in de lucht?

We kijken naar het gebouw van de wetenschap, waar nieuwe wegen worden bewandeld. We zien tal van onderzoekers die nogmaals de vraag stellen: wat is de mens?

In een ovalen gebouw staat een toren van schilderijen. Het is de eregalerij waar geleerden uit het verleden zijn vereeuwigd. Om hen heen en naar onder, dijt de wetenschap uit. Door de eeuwen heen zijn er steeds meer schilderijen – wetenschappers, ideeën en theorieën – bijgekomen. De stromende stroken papier die over de schilderijen heen zijn gedrapeerd en eindigen in de verschillende faculteiten, laten zien hoe de denkers op elkaar hebben voortgeborduurd.

Eeuwenlang hielden vele onderzoekers er een somber mensbeeld op na. Maar inmiddels lijkt de wetenschap verder. De muren tussen de faculteiten worden lager en er wordt steeds vaker interdisciplinair gewerkt. We zien onderzoekers die over de randen kijken en buiten de kaders denken. Archeologen en sociologen, biologen en psychologen komen samen tot nieuwe conclusies over de aard van de mens. Ze benadrukken dat wij in essentie een verbonden wezen zijn, en een diepe behoefte hebben aan contact.

En tegelijkertijd, dat is de paradox, zijn we tot de verschrikkelijkste dingen in staan. Misschien, vermoeden de wetenschappers, zijn onze empathie en anderzijds onze xenofobie met elkaar verbonden. Misschien zijn het twee kanten van dezelfde medaille. Kortom, we kunnen de verschrikkelijkste dingen doen in de naam van vriendschap, loyaliteit, liefde en kameraadschap.

Hoofdstuk 10: Toekomstdenken

Op de kaart zijn we aanbeland op de rand de hedendaagse maatschappij, in het nu, op het snijvlak met de toekomst.

In deze maatschappij zijn we rijker, veiliger en gezonder dan ooit tevoren. De Verlichting heeft onmiskenbare vooruitgang gebracht. Maar tegelijkertijd leven we in een wereld van grote ongelijkheid, waar de vuren van haat en racisme nog altijd branden, op een planeet die in rap tempo opwarmt.

Hoe lang kan dit nog zo doorgaan? Hebben we dan nu een grens bereikt? En hoe zal onze toekomst eruit zien?

Misschien hebben we juist nu nieuwe dromen nodig. Geen machinale blauwdrukken waar niet van mag worden afgeweken, maar een veelvoud van schetsen van alternatieve scenario’s. ‘Een kaart van de wereld waar Utopia niet op voorkomt,’ schreef Oscar Wilde, ‘is het niet waard om zelfs maar een blik op te werpen.’

Het woord ‘Utopia’ is een samentrekking van de oud-Griekse woorden ‘ou’ en ‘topos’, wat samen zowel ‘goede plek’ als ‘geen plek’ kan betekenen. Een utopie bestaat dan ook niet in deze wereld, maar louter in de verbeelding. Het is een alternatieve wereld om ons aan te spiegelen, zodat we verder kunnen.

Hoofdstuk 11: Bakens voor de toekomst

We zoomen in op de pioniers en wegbereiders die nu al laten zien dat het anders kan. Zij proberen te ontsnappen aan de logica van de machine en omarmen de logica van het organisme.

Van een machine mag je alleen de gebaande paden volgen. Alles is zwart of wit, 1 of 0, ja of nee. Een machine wordt gekenmerkt door onveranderlijkheid en standaardisatie. Vanaf het moment dat een machine bijvoorbeeld van de lopende band rolt, als eindproduct, begint het verval. Het wordt niet sterker door weerstand of tegenslag, of ontwikkeld zich in het verloop van de tijd.

Voor een organisme is continue aanpassing juist essentieel. Variatie en adaptatie. Zowel biologisch weefsel als sociaal weefsel ontlenen hun kracht en vitaliteit aan de onderling afhankelijke vezels. Organen en organisaties zijn het resultaat van samenwerkend weefsel. Beide weefsels wordt sterker wanneer ze worden belast – denk aan spieren en eelt, of aan tradities en karakter.

In een maatschappij die is verbeeld als machine worden burgers kleine, geïsoleerde radertjes en tandwielen. Zij moeten steeds efficiënter werken en opladen in hun vrije tijd. Continue en ongeremde groei is daar dan ook het hoogste goed.

Maar laten we de economie nu eens als orgaan beschouwen, en zie hoe je blik kantelt. Wanneer er sprake is van continue groei in een orgaan, spreken wij, in medische termen, van kanker. Continue groei in een orgaan, brengt het hele organisme in gevaar. De aard van de mens botst dan ook met de aard van de machine.

Ik wil jullie laten zien hoe ik de toekomst voor me zie. Een toekomst verbeeld als een organisme, als een weefsel dat wordt gekenmerkt door samenwerking en verbondenheid, afhankelijkheid en diversiteit. Een weefsel dat van onderop groeit in plaats van een structuur die van bovenaf wordt opgelegd. Vooruitgang blijkt het resultaat van talloze experimenten, die ook mogen mislukken. Zonder falen geen vooruitgang, vandaar al die netwerken en vangnetten. Ze symboliseren de kracht van ons sociale weefsel. In een goed gevlochten net vallen geen steken. En ook in het netwerk van een sterke gemeenschap laten we elkaar niet in de steek.

We gaan van harde, witte muren en grenzen naar bruggen en verbindingen. Van afgeschermde enclaves naar open netwerken. Van een strak stramien naar een variabel vlechtwerk, en van armen die grijpen naar handen die dragen. Het weefsel wordt niet zwakker door al die onderling vervlochten draden. Nee, het wordt juist sterker van afhankelijkheid. Sterker door samenwerking. Sterker door vertrouwen.

En zo groeit het weefsel der mensheid door, de kaart af, de toekomst in.

Dit verhaal is slechts een tipje van de sluier. Mocht je nieuwsgierig zijn geworden, dan kun je zelf nog veel meer verbanden en metaforen, figuren en gebeurtenissen ontdekken.

Tot slot: deze kaart is een persoonlijke, hoogst subjectieve verbeelding. Want wat we zien is altijd afhankelijk van waar we staan. In de verte staan dan ook andere torens. Andere geschiedenissen, andere waarheden en andere manieren van kijken.

Eerder te zien

Samenwerkingspartners & sponsoren