De republiek van duizend munten

De republiek van duizend munten

Gekoesterde herinneringen, ter nagedachtenis aan het monolithische geldstelsel dat ons gijzelde

Jaar
2023
Techniek
Rotring pen op museumpapier
Afmeting
76 x 56 cm
Samenwerking
In samenwerking met diverse pleitbezorgers voor vrij bankieren en lokale-muntinitiatieven. Een productie van cartograaf Carlijn Kingma in samenwerking met onderzoeksjournalist Thomas Bollen en onderzoeker Martijn Jeroen van der Linden
Museum­edities
Beschikbaar als gelimiteerde giclée-editie. Bekijk in de shop

Eén munt om ze allen te regeren

In de oude wereld waren mensen verplicht belasting te betalen in de nationale munt van hun land. Vrijheid van munt bestond nog niet. Beroemde voorbeelden van zulke oude nationale valuta's waren het Britse pond en de Amerikaanse dollar. Het waren essentiële instrumenten in de expansie van het Britse en Amerikaanse rijk. De ondergang van hun munt luidde het verval in van deze imperiale machten die ooit de wereld regeerden.

Misschien wel de bekendste mislukte munt was een munt genaamd de "euro". Bedacht door megalomane politici en centrale bankiers eind 20e eeuw, was de euro ontworpen als "de ene munt om ze allen te regeren". Enkele decennia lang deden machtige mensen "wat nodig was" om haar onvermijdelijke ondergang uit te stellen. Hun hoogmoed kwam uiteindelijk ten einde toen de Ultieme Financiële Crisis toesloeg. De bevolking van Europa verloor het vertrouwen in het euro-experiment en sloot zich aan bij het bloeiende monetaire ecosysteem van munten dat we vandaag kennen. Nu dient de euro als het schoolvoorbeeld van hoe onbuigzaam zulke monolithische geldstelsels kunnen zijn, en van de ernstige economische problemen die ze kunnen veroorzaken.

De gijzelingssituatie

De meest opvallende ontwerpfout, en degene die uiteindelijk leidde tot de ondergang van de nationale valuta's, was het feit dat overheden bepaalden welke munt geaccepteerd werd voor publiek gebruik, terwijl commerciële banken het voorrecht kregen om het geld uit te geven. Dit voorrecht gaf aanleiding tot perverse prikkels in het systeem. Roofzuchtige bankpraktijken, vijandige overnames en buitensporig risicogedrag werden beloond, wat resulteerde in een sterk geconcentreerde markt. Een select groepje homogene banken stond opgesteld als dominostenen. Eén kleine schok en het hele betalingssysteem kon instorten, met economische chaos tot gevolg.

Deze opzet stelde een oligopolie van grote banken in staat de overheid te gijzelen. Banken streken de winst op wanneer het goed ging, terwijl van de samenleving werd verwacht dat zij de rekening betaalde wanneer het tij keerde. Wanneer hun roekeloze risico's averechts uitpakten, eisten deze too-big-to-fail-banken, hun aandeelhouders en hun invloedrijke spaarders vervolgens publieke reddingslijnen en steunpakketten. Keer op keer gaf de staat toe aan de eisen van de banken. Belastinggeld, maar ook vers gedrukt staatsgeld van de centrale banken, kwam terecht in de kassen van bankiers.

De val van het centrale bankieren

Aan het begin van de 21e eeuw waren centrale banken aantoonbaar de meest invloedrijke instituties ter wereld. Officieel waren zij aangesteld om toezicht te houden op de sector, om een eerlijk en stabiel geldstelsel te waarborgen. Maar in plaats van het publieke belang te dienen, werden de centrale banken de bewakers van de winstgevendheid van banken. Een van de draaideuren tussen de commerciële banken en hun toezichthouder werd bij recente opgravingen blootgelegd en tentoongesteld.

We vieren onze vrijheid elk jaar op die populaire feestdag, De Dag van het Einde van het Centrale Bankieren, die het einde markeert van het grote bankenmonopolie en de geboorte van monetaire concurrentie. Er worden parades gehouden die de wildste carnavalsfeesten naar de kroon steken, en iedereen verkleedt zich. Je ziet nepbankiers tussen de verklede feestgangers, met te grote pakken, witte overhemden en saaie, fantasieloze stropdassen — en natuurlijk de verplichte aktetas.

Babel III

Hoogtepunt van de dag is een dwaze wedstrijd om een geldprijs, bestaande uit één eenheid van alle beschikbare munten ter wereld. Deze wordt toegekend aan degene die het verst komt zonder een fout te maken bij het hardop voorlezen van het oude bankiersboekwerk, de Basel III, dat de meeste mensen nu als een belachelijk opgeblazen werk beschouwen. Met drie keer zoveel pagina's als de Bijbel wordt "Basel III" in de volksmond "Babel III" genoemd.

Als groot gelovers in democratie en decentralisatie zien mensen vandaag de dag de opstellers van het Basel-regelboek — de Bank for International Settlements, of BIS — als een beangstigende instelling. Overregulering van geldzaken vormde een drempel voor markttoetreding, smoorde concurrentie en legde te veel macht in de handen van een handjevol niet-gekozen bankiers. Oude toespraken van voormalige BIS-presidenten, zoals Agustín Carstens, worden nu in bioscopen vertoond als griezelfilms.

Ook op gewone dagen maken we grappen over de centrale bankiers van vroeger en hun illusies van top-down controle. Historische balansen en inflatievoorspellingen die de centrale banken publiceerden in de jaren voorafgaand aan de Ultieme Financiële Crisis, zijn onlangs teruggevonden. Ze worden gebruikt om universiteitsstudenten te onderwijzen over de gevaren van groepsdenken, doelredenering en wishful thinking.

Creatieve destructie

Geconfronteerd met de crisis probeerde de overheid eerst het bankenoligopolie op te breken, en schakelde vervolgens over op een radicalere strategie. Niet alleen werd banken verboden staatsgeld uit te geven, ook het staatsgeld zelf werd afgeschaft. Voor het eerst in de geschiedenis hebben we nu een werkelijk concurrerende geldmarkt waarin iedereen zijn eigen munt kan uitgeven. Burgers genieten de vrijheid om een verscheidenheid aan munten te gebruiken, elk met hun eigen ontwerp, waarde en risicoprofiel.

Strenge mededingingswetten zorgen ervoor dat geen enkele munt te groot kan worden, want concurrentie staat voorop. De druk van concurrentie heeft een disciplinerend effect op muntuitgevers en geldbeheerders, waardoor ze veel voorzichtiger worden. Dat heeft de grillige conjunctuurcyclus met haar extreme pieken en dalen getemperd, en de wilde prijsschommelingen afgevlakt die ons continent vroeger teisterden.

Publieke vangnetten of reddingsoperaties bestaan voor geen enkele munt. De creatieve destructie waar econoom Joseph Schumpeter om werd geprezen, is overal te zien: alleen gezonde munten overleven en bloeien. Soms moeten mensen verlies nemen, maar diversificatie maakt de persoonlijke impact draaglijk. Het ecosysteem van munten als geheel is nu veel veerkrachtiger.

Een gedecentraliseerde economie

Muntdiversiteit gaf aanleiding tot het ontstaan van lokale en internationale gemeenschappen met uiteenlopende bestuursvormen en onderliggende ideologieën. Dit ecosysteem van munten heeft ook de reële economie gedecentraliseerd. Kleine en middelgrote bedrijven hebben marktaandeel teruggewonnen en lokale markten floreren. Dat komt doordat gemeenschappen tegenwoordig muntontwerp kunnen gebruiken om hun economieën te beschermen tegen de grote kapitaalstromen die in het tijdperk van monetair imperialisme zo destabiliserend waren.

Digitale technologie heeft het mogelijk gemaakt om sociale en ecologische waarden in het geldstelsel te programmeren. Dit kenmerk elimineert de noodzaak van buitensporige overheidscontrole of -toezicht. Al hebben degenen die deze vorm van samenleving verkiezen hun eigen gemeenschap gesticht, waarin boeken als We, 1984 en Brave New World worden geïdealiseerd. Anderen, zoals ikzelf, zetten zich in voor transparantie en een vrije pers om de informatiestroom te faciliteren.

Vrijheid van munt

Die oude wereldse fixatie op winstbejag is vrijwel verdwenen, terwijl ecologische waarden en sociale rechtvaardigheid nu een integraal onderdeel vormen van het muntontwerpproces. Munten gekoppeld aan natuurlijke hulpbronnen of hernieuwbare energie zijn enorm populair geworden. Ze bleken de ontbrekende schakel voor onze overgang naar een groenere en rechtvaardigere economie.

Elke munt kan gebruikt worden om belasting te betalen, dus is er geen noodzaak om een munt aan te houden die je niet steunt. Om deze vrijheid van munt mogelijk te maken, moest de belastingdienst echter haar capaciteit verdubbelen door een tweede toren te bouwen. Het beheren van duizenden verschillende munten met zwevende wisselkoersen betekende immers extra werk voor de schatkist — en extra kosten.

Never HODL

De overgang naar ons huidige systeem versnelde eind jaren 2020, hoewel de eerste tekenen zich al bijna twee decennia eerder aandienden. Als reactie op de financiële crisis van 2008 begon een kleine groep, het zat waren van marktinterventies en tandeloze mededingingswetten, te experimenteren met alternatieven. Een gedecentraliseerde digitale munt genaamd bitcoin was korte tijd een ware rage.

De populariteit van bitcoin was echter ook haar ondergang. Toen iedereen bitcoins begon te verzamelen als investering, kochten mensen en hielden ze simpelweg vast, wat er ook gebeurde. Dat betekende dat de munt nooit echt van de grond kwam als ruilmiddel in het dagelijks leven. Hoewel bitcoin niet heeft overleefd, wordt het nog steeds algemeen gezien als de inspiratiebron voor het afscheid van staatsgeld. De mysterieuze oprichter van bitcoin is niet vergeten. Het standbeeld van Satoshi Nakamoto blijft tot op de dag van vandaag een populaire pelgrimsbestemming.

Het mantra van de bitcoingemeenschap, HODL — Hold On for Dear Life —, wordt echter nu als zeer dwaas beschouwd. Kinderen leren tegenwoordig al op de kleuterschool dat particuliere munten kunnen falen en dat diversificatie cruciaal is. Met behulp van digitale portemonnees kun je gemakkelijk de ene munt in de andere omzetten. Je spaargeld aanhouden in meerdere munten en met elk daarvan betalen, voelt nu volkomen natuurlijk. Digitale portemonnees worden aangevuld met een fysiek plein waar niet alleen een wisselkantoor is gevestigd, maar ook het museum van de monetaire geschiedenis. Een buste van Friedrich Hayek, die The Denationalization of Money schreef, is uitgehouwen in de gevel van het museum. En de wetenschapper Bernard Lietaer, die al in de 20e eeuw een toekomst met meerdere munten voorzag, wordt hier gevierd als visionair. Ik denk dat mijn naam toch niet zo slecht is.